Ik heb leuke reacties gekregen via mijn website en in de mail. Zo kreeg ik een mail van iemand die in het onderwijs werkt en die mij schreef dat zij ook gestopt was met multitasken omdat zij er gestrest van raakte en zelf ook gemerkt had dat ze de dingen minder goed deed, terwijl ze er ook nog eens langer over deed. Mijn verhaal was dus echt een hart onder de riem. Ze schreef mij dat ze mijn verhaal meteen had doorgestuurd naar haar collega’s op school en er met hen over zou gaan praten.

Weet je dat uit onderzoek is gebleken dat werknemers gemiddeld elke 11 minuten gestoord worden en vervolgens 25 minuten nodig hebben om weer helemaal goed in de taak te komen waar ze mee bezig waren? Moet je eens kijken hoeveel tijd we verliezen door ons te laten storen!

Er zijn dan ook bedrijven die maatregelen nemen om multitasken van hun medewerkers tegen te gaan. Ik kwam er laatst ook een paar voorbeelden van tegen:

Ik moest denken aan Prediker die schrijft dat overal een tijd voor is. Er is dus ook een tijd om te werken en een tijd om te ontspannen, een tijd om ongestoord je aandacht ergens op te richten en een tijd om te overleggen. Alles heeft z’n tijd en mag ook tijd vragen, op het juiste moment. Juist als je taken en mensen je onverdeelde tijd en aandacht geeft, werkt dat het best voor die taken, die mensen én voor jou. Mooi toch weer, hoeveel levenswijsheid er in de bijbel samengepakt is.

Het is dus beter om niet te multitasken, je niet laten storen en je richten op 1 taak tegelijk. In dat kader hebben we het vorig jaar een paar keer gehad over benedictijns timemanagement. We hebben het toen gehad over:

• De kunst van het beginnen;
• de kunst van het ophouden;
• de kunst van de juiste houding tussen het beginnen en het ophouden;
• de kunst respectvol rekening te houden met de ‘seizoenen’ van de dag.

Dat zijn al hele mooie tips. Waar het kort gezegd op neer komt, is dat je doelbewust een planning maakt van wat je wilt doen, dat je begint op de vastgestelde tijd, je volle aandacht geeft aan die ene klus, dat je stopt op de vastgestelde tijd en dat je de klussen zo inplant dat ze aansluiten op jouw energieniveau. Lees hier het artikel ‘Een gevulde agenda, maar nooit druk’.

Een goede planning kan je heel veel opleveren. Gewoon, aan het begin van je dag -thuis of op je werk- even gaan zitten en een lijstje maken van wat je wilt doen, wat prioriteit heeft en hoeveel tijd je daarvoor nodig denkt te hebben. Dan kun je ook meteen zien of het haalbaar is, wat je wilt.

Ik kreeg nog een goede tip van een moeder die schreef dat zij meerdere lijstjes heeft, waaronder een lijstje van dingen waarbij ze niet gestoord kan worden, zoals een zakelijk telefoontje plegen, maar ook een lijstje met klusjes die ze kan doen als de kinderen onverwacht eerder thuis komen, zoals de groente schoonmaken, strijken of een kast opruimen. Zo wisselt ze haar klussen af en krijgt ondertussen gedaan wat gedaan moet worden. Ik vind het een hele leuke tip.

Verder gaat het dus om discipline en niet uitstellen. Het begint ermee dat je je bewust wordt van je eigen gedrag. Iemand schreef mij: “Ik moet gewoon om mezelf lachen, dat ik wel 10x de neiging moet onderdrukken om iets anders te gaan doen, en bij een taak te blijven en het volgende pas te beginnen op een ander, liefst bewust gekozen, moment.”

Als je gaat kijken hoe je zelf omgaat met het werk dat je moet doen, hoe gedisciplineerd -of niet- je bent en of jij een uitsteller bent en wat je gedrag je dan kost (aan tijd, versnipperde aandacht en vergeetachtigheid) dan vind je vanzelf aanknopingspunten tot verbetering. En dan is het echt een kwestie van oefenen, oefenen, oefenen. Bijvoorbeeld door:

• een kookwekker te gebruiken als je ongestoord wilt werken. Begin met 10 minuten en voer dat in de loop van de tijd op naar 60 minuten. Kijk tussendoor niet op de klok en werk door. Train jezelf erin en neem tussen de werkblokken door steeds even pauze.
• Zet ook je mail en je mobiel af en toe bewust een tijdje uit. Ook dat vereist echt discipline!

Dus: zoek waar in jouw gedrag de meeste winst te behalen valt en pas je gedrag aan. Bouw rust, aandacht en regelmaat in in je leven. Oefen ermee en je zult zien dat je meer gedaan krijgt in minder tijd!

Maar ook mannen kunnen het best. Mijn zoon bijvoorbeeld is een super-multitasker: dan zit hij op de bank met de tv aan huiswerk te maken op zijn laptop met een boek naast zich en ligt zijn ipod op de leuning aan de andere kant zodat hij ook nog een voetbalwedstrijd kan volgen. Andere ouders herkennen dit vast wel

Ik heb helaas slecht nieuws: multitasken is niet zo handig als wij weleens denken. Want wat blijkt uit een onderzoek van de Stanford University? Multitaskers zijn veel minder efficiënt dan mensen die met één ding tegelijk bezig zijn. Ons brein kan zich namelijk maar op één ding tegelijk concentreren.

Let op: we hebben het hier over het cognitieve brein dat verschillende dingen tegelijk moet doen. Het is niet zo dat je helemaal niets tegelijk kan doen. Praten en lopen gaat prima samen, of aardappels schillen en een boodschappenlijstje maken. Mijn dochter leerde schrijven met klassieke muziek aan op school. De muziek hielp de kinderen om vloeiender te schrijven. En mijn zoon kan zich beter concentreren met stevige muziek aan. Ik niet, tenzij het heel zacht is en klassiek…

Zolang er verschillende hersengebieden voor nodig zijn, lukt het wel. Maar praten en rekenen bijvoorbeeld, da’s lastig, of praten en schrijven, opletten, nadenken.

Echt multitasken bestaat trouwens niet. Wij doen niet meerdere dingen gelijktijdig, maar switchen heel snel tussen de verschillende taken. En dat kan de één beter dan de ander. Kinderen kunnen het vaak ook beter dan volwassenen omdat zij dat tegenwoordig van jongs af aan leren. Beoordeel je kind dus niet vanuit hoe jij iets ervaart. Dat is vaak echt niet meer te vergelijken.

Doe je meerdere dingen tegelijk, dan doe je ze minder snel en vaak ook slordiger. Je bent langer bezig en de kans dat je fouten maakt is groter. Ik heb daarvoor een leuke oefening die je kunt doen, om jezelf te overtuigen.

De oefening is als volgt:

Ik heb deze oefening laatst zelf gedaan en toen bleek dat ik er niet alleen bijna 2x zo lang over deed -omdat ik telkens van letters naar cijfers moest switchen en weer terug- maar dat ik ook nog eens slordiger had geschreven en me veel meer had moeten inspannen om mijn hoofd er goed bij te houden.

Doe je aan multitasken, dan heb je minder aandacht voor waar je mee bezig bent. En da’s niet zo gek, want je moet je aandacht letterlijk verdelen. Wil je je aandacht er goed bij houden, dan kost je dat veel meer inspanning dan als je één ding tegelijk doet.

Multitasken en afgeleid worden heeft zelfs invloed op je IQ! Uit onderzoek van de University of London bleek dat het IQ van mensen die afgeleid werden door binnenkomende e-mails en telefoontjes, met tien punten daalde. Tien punten! Maar er bleek nog iets, en dat was voor mij echt een eye-opener. De onderzoekers deden hetzelfde onderzoek nog een keer, maar lieten de tweede groep niet afleiden door mails en sms’en, maar ze lieten ze tussendoor een joint roken. En wat bleek? Hun IQ daalde met maar 4 punten. Je kunt dus beter een joint roken dan je laten afleiden…

Heb je dus het gevoel dat je vergeetachtiger wordt en minder scherp bent dan vroeger, dan zou het dus kunnen komen doordat je teveel afgeleid wordt en teveel dingen tegelijk doet. Daarmee stoppen kan je IQ met 10 punten laten stijgen. En da’s best goed nieuws toch?

Stoppen met multitasken kan je een hoop opleveren. Maar het is nog niet gemakkelijk om je multitask-gewoonte te veranderen. Sowieso kost veranderen tijd en inspanning, maar multitasken is ook nog eens zo gewoon voor ons allemaal geworden. Onze maatschappij is onrustig, er worden veel eisen aan ons gesteld, we moeten continu keuzes maken en altijd bereikbaar zijn. En dan heb je nog radio, televisie, de social media. Het is gewoon veel en dat is wat wij normaal zijn gaan vinden.

Wil je het anders doen, dan ga je tegen de stroom in en moet je echt je best doen om vastgeroeste gewoonten te veranderen. Want ik weet niet hoe het met jou is, maar ik merk dat ik, als ik een moeilijke klus heb, ook zelf de afleiding ga zoeken. “Nog even kijken of er mail is, of leuke berichtjes op Facebook.” Ik werk mezelf dus tegen… Wat ook kan is dat je beschikbaar wilt zijn voor wie jou nodig heeft. Ben je dan net met iets bezig, dan moet dat even wachten. Mensen gaan voor. Afijn, we hebben nu gezien welk resultaat dat kan hebben. Over de hele linie boet ons handelen aan kwaliteit in.

Ga eens ervaren hoe je dat in je eigen leven doet. Bewustwording is een eerste belangrijke stap. Ben je een multitasker? Wat combineer je vaak? Wanneer heb je daar last van en wanneer niet? Hoe kun je het anders doen? Ga het eens uitproberen en zie wat het je oplevert.

Ik zou het heel leuk vinden als je reageert op dit artikel. Wat is jou bij jezelf opgevallen? Of heb jij al dingen in je leven en werk aangepast, die goed werken voor je aandacht en concentratie. Schrijf ze hieronder! Zo komen we samen verder.

Ik zie uit naar je reactie!

Liever luisteren? Klik dan op deze link: Een goede ademhaling – levensbelangrijk

Je borstademhaling zorgt ervoor dat de zuurstof snel naar je cellen wordt gebracht. Daarom ga je sneller en hoger ademhalen als je je inspant. Je lichaam past zich automatisch aan en zorgt ervoor dat je de zuurstof krijgt die je nodig hebt.

Die hogere, snellere ademhaling krijg je ook als je stress of spanning ervaart. Moet je maar eens opletten als je je wat gestrest of gespannen voelt, hoe je op dat moment ademhaalt. Als je je er bewust van wordt, zul je zien dat je ademhaling hoger is dan als je ontspannen bent.

Ook tijdens het praten kun je, als je niet oplet, ongemerkt te snel gaan ademen. En stel dat je nou moet praten in een voor jou stressvolle situatie -bijvoorbeeld voor een volle zaal met mensen- dan voel je wel aan wat er met je ademhaling gebeurt. Die gaat sneller en zorgt op haar beurt weer voor teveel spierspanning in je lijf, waardoor je je eigen spanning versterkt.

Een langdurige hoge ademhaling kan tot behoorlijke klachten leiden. Doordat je zo snel in- en uitademt, hebben je longen te weinig tijd om de zuurstof op te nemen, want die is alweer uitgeademd. Om dat zuurstofgebrek op te lossen, kun je de neiging krijgen om te gaan gapen. Bovendien belast je je nekspieren, want die helpen je longen om snel te ademen. Dat kan leiden tot nek- of schouderklachten en hoofdpijn. Verder kun je last krijgen van lusteloosheid, slapeloosheid, rugpijn, slechte concentratie en depressieve klachten. Ik las zelfs dat het verouderingsproces van je lichaam sneller verloopt als je stelselmatig te snel ademt.

De meesten van ons schijnen van nature al een snelle ademhaling te hebben. Wij ademen gemiddeld 16 keer in en uit per minuut. Zo’n snelle ademhaling heb je nodig als je voldoende zuurstof wilt hebben om met 20 km per uur tegen de wind in te kunnen fietsen. En dat doen we dus standaard. Door zo te ademen, zorgen we er ongemerkt voor dat ons lichaam continu in staat van paraatheid verkeert. Zijn we dan ook nog eens druk of gestrest, dan gaat onze ademhaling al snel omhoog naar 20 keer per minuut.

Heb je een snelle borstademhaling, dan vóel je je niet alleen gespannen, maar kom je ook zo over. Adem je op een diepere manier, vanuit je buik, dan voel je je rustiger en energieker en is dat hoe je overkomt. Bovendien heb je meer controle over je stem, waardoor deze niet hoog en benepen klinkt, maar natuurlijk. Als je dan ook varieert in toonhoogte, snelheid, intonatie etecetra, dan ben je ook nog eens prettiger om naar te luisteren. Nu snap je waarom bij een presentatietraining veel aandacht wordt besteed aan een goede ademhaling.

Een rustige buikademhaling zorgt er dus voor dat je je meer ontspannen voelt en ook zo overkomt. Maar dat niet alleen, zij zorgt ook voor een betere zuurstoftoevoer in je lichaam en een betere gifstoffenafvoer. Je lichaam wordt dus gezonder en energieker van een rustige buikademhaling. En wat betekent een energieker lichaam? Dat je meer aankunt, beter in je vel zit, meer zelfvertrouwen hebt en minder snel van je stuk te brengen bent bijvoorbeeld. Moet je eens kijken wat een effect een goede ademhaling kan hebben op je gezondheid, je welbevinden en daarmee op je hele leven! Dat geeft nog een extra dimensie aan het woord ‘levensadem’, vind je niet?

Dus: heb je een snelle ademhaling of last van stress, pijn in je schouders, lusteloosheid, voortdurend gapen of hoofdpijn: werk eerst aan je ademhaling voordat je naar pillen grijpt.

Ik geef een paar oefeningen om je op weg te helpen:

Ik denk dat deze oefeningen je al heel goed op weg helpen, als je ze dagelijks doet. Ik ben heel benieuwd welk effect je gaat merken!

© 2012 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

Wil je reageren of heb je zelf nog een tip of opmerking, laat het hieronder weten!

Wat jammer is, is dat het ons vaak slecht lukt om ons aan onze voornemens te houden. Grote kans dat als ik je volgende maand vraag hoe het met je voornemens is, je zult bekennen dat je je er helaas al niet meer aan houdt. En misschien moet je dat zelfs nu al bekennen… Deze cartoon klopt helaas best aardig, denk je ook niet?

Hoe vergroot je nou de kans dat je je ook daadwerkelijk aan je goede voornemens gaat houden? Daarvoor ga ik je een paar tips geven. Maar voordat ik dat ga doen, heb ik een belangrijke vraag voor je:

Hoe zie je jezelf? Baal je van jezelf omdat het je tot nu toe nog niet gelukt is; vind je jezelf minder waard of goed dan een ander? Of houd je van jezelf en gun je jezelf het beste? Is dat de reden dat je je wilt ontwikkelen, verbeteren, een slechte gewoonte wilt opgeven? Wil je ergens vandaan, iets ontwijken wat je niet bevalt? Of streef je naar iets omdat je het jezelf gunt?

Je hoeft geen helderziende te zijn om aan te voelen dat een positieve houding leidt tot een groter effect. Op deze vraag mag je wat mij betreft dus best een dagje kauwen: wat is jouw houding? Hoe zie jij jezelf?

Hoe zou het zijn als 2012 het jaar wordt waarin je met een liefdevolle, positieve blik naar jezelf gaat kijken? We zijn zo vaak onze grootste criticus. Wat wij in gedachten tegen onszelf zeggen, zouden we nooit herhalen tegen een ander omdat het veel te hard en te bot is. Maar we zeggen het wel tegen onszelf.

Wat mij betreft is dit het allerbeste voornemen dat je kunt hebben voor 2012. Naar jezelf gaan kijken met een mildere, liefdevolle blik. En weet je wat het mooie daarvan is? Dat is althans mijn ervaring. Als je jezelf liefdevoller bekijkt en je behoeften serieuzer neemt, zul je uiteindelijk minder met jezelf bezig zijn. Je betrekt dan namelijk niet alles meer op jezelf, vraagt je veel minder vaak af wat anderen van je denken, besteedt minder negatieve gedachten aan jezelf (en anderen) en saboteert jezelf minder. Je gaat je blik naar buiten richten. En dat levert je ruimte op. Ruimte die je kunt vullen met wat je echt belangrijk vindt, waarvoor jij geroepen bent.

Ik hoorde laatst de volgende leuke tip: bekijk jezelf eens vaker door de ogen van je vrienden. Dan ga je jezelf waarschijnlijk ook heel wat milder bekijken en meer zien hoe mooi je bent. Wat daarbij natuurlijk zeker helpt: elkaar vertellen hoe waardevol je bent, complimenten geven. Je merkt het: ik doe met enige regelmaat deze oproep, omdat ik zo geloof in de kracht van complimenten.

Dit is natuurlijk geen wondermiddel, maar wat mij betreft wel een goed begin. Als je vanuit een gezond gevoel van eigenwaarde je goede voornemen gestalte geeft, gewoon omdat je jezelf dat waard vindt, heb je ‘de strijd’ al voor de helft gewonnen.

Dan nu een aantal praktische tips om je goede voornemens in 2012 wel waar te maken:

Mocht je nu je goede voornemen alweer hebben losgelaten, pak deze dan gewoon weer op. Iedere dag is een goede dag om opnieuw te beginnen. Daarvoor hoef je niet tot 1 januari 2013 te wachten

Ik wens je een jaar toe vol mooie momenten en bereikte doelen, vanuit jouw eigen vaste overtuiging dat je dat waard bent!

© 2012 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

Heb jij een goed voornemen waar je aan wilt werken dit jaar of wil je reageren? Heel graag! Dat kan hieronder.

Hoe komt het dat de decembermaand ons soms zoveel stress oplevert?

Allereerst: de hele maand december is gewoon een drukke maand. Heb je net sinterklaas achter de rug, dan is kerst in het vooruitzicht. Op zich leuk natuurlijk, maar het komt wel bovenop alles wat we normaal gesproken al te doen hebben. Bovendien, als je kinderen hebt, vier je kerst en sinterklaas niet alleen thuis , maar ook nog eens op school, in de kerk en op clubs. Extra cadeaus, surprises en gedichten, dingen klaarmaken voor een kerstontbijt of misschien zelfs -diner op school, kleding regelen, noem maar op. Hartstikke leuk, al die ideeën, maar het is allemaal extra.

Dan is er ook zoiets als familiestress: wat vieren we bij wie en hoe voorkomen we dat we mensen voor het hoofd stoten? Vaak steken gespannen familieverhoudingen juist in december weer de kop op.

En wat dacht je van de druk van perfectie: alles moet vooral ontzettend gezellig en leuk zijn. Prachtig aangekleed, mooie cadeaus, extra lekker eten, extra veel eten, goede gesprekken etc. De druk leggen we onszelf op, maar wordt ons ook opgelegd.

Niet alle stress is te vermijden in december, maar we kunnen er wel voor zorgen dat we minder stress ervaren. De sleutel tot minder stress ligt in het onder de loep nemen van onze verwachtingen. Want veel druk komt denk ik voort uit verwachtingen die we hebben. En de vraag is of die nu eigenlijk zo realistisch zijn en of we misschien niet teveel willen.

Waar worden wij mensen nu eigenlijk blij en gelukkig van? Dat lijkt mij een belangrijke vraag als je nadenkt over verwachtingen. Ik kwam op internet een wetenschappelijk onderzochte top 10 tegen van zaken die mensen gelukkig maken. Daarin staan onder meer de volgende dingen:

• kleine momenten koesteren,
• je niet met anderen vergelijken,
• liefdevolle relaties onderhouden,
• leven in dankbaarheid,
• voldoende bewegen.

Wat blijkt dus: je gelukkig voelen heeft er vooral mee te maken dat je je verbonden voelt met mensen en oog hebt voor de goede dingen in je leven. Ga maar eens bij jezelf na wat jou nu echt blij maakt. Vaak heeft dat toch te maken met een goed gesprek dat je had, luisteren naar mooie muziek, een doel dat je behaald hebt, dat je iets voor iemand mocht betekenen of een wandeling in de natuur. Met niet-materiële dingen dus.

En dat is iets wat we mogen blijven beseffen deze decembermaand. Een goed gevoel of fijne sfeer kan misschien best versterkt worden door allerlei inspanningen die we doen, door lekker eten en drinken, mooi aangekleed zijn, cadeaus en dergelijke. Maar je kunt de sfeer er niet mee máken. Een goede sfeer ontstaat alleen als je echt contact hebt met de mensen om je heen. En echt contact kun je alleen maken als je ontspannen bent en oog kunt hebben voor die mensen. Als je dat bedenkt, is het dus vooral belangrijk dat je ontspannen blijft. Niet dat alles perfect is.

Daarom een paar tips om de decembermaand en de kerstdagen met minder stress door te komen:

• Pak er nu even een kop koffie bij en denk na over wat jij echt belangrijk vindt in het leven, wat jou blij maakt. Beschrijf dan voor jezelf hoe jij de rest van de decembermaand graag ziet, wat jou fijn lijkt (en dus niet wat je allemaal wilt of denkt te moeten). Wat zie je dan voor je? Maak daar een levendig plaatje van in je hoofd en laat dat het uitgangspunt zijn bij de keuzes die je maakt.
• Blijf je bewust van wat er echt toe doet. Als het uiteindelijk gaat om aandacht voor waar het werkelijk om draait, goede contacten en een ontspannen sfeer, dan is de vraag: hoe zorg je voor die ontspannen sfeer én blijf je zelf ontspannen? Door de surprises iets minder perfect te maken, de hapjes voor schooletentjes te versimpelen, minder hoge eisen te stellen aan kleding? Door een deel van het kerstprogramma -een wandeling, een spel, een gang van de maaltijd- door anderen te laten verzorgen? Wat ook heel leuk is: maak van de kerstmaaltijd een buffet zonder afspraken over wie wat meeneemt en laat je verrassen door wat er op tafel komt. Een leuke bijkomstigheid van delegeren is dat als iedereen iets bijdraagt, iedereen zich medeverantwoordelijk voelt. Dat komt de sfeer ten goede en vaak vinden mensen dat ook nog eens veel leuker trouwens.
• Als je spanningen verwacht in de familiesfeer, houd dan je eigen grenzen goed in de gaten. Want wie is verantwoordelijk voor een goede sfeer? Iedereen toch? Als je weet dat er mensen zijn die dat niet zo voelen, waarom moet jij het jezelf dan aandoen om hen uit te nodigen?
• Houd je normale dagritme zoveel mogelijk aan deze maand. Daar hebben je geest en je lichaam baat bij, want zij houden van ritme en regelmaat. Ga op tijd naar bed, blijf gezond eten, blijf bewegen. Plan je geestelijke bijtankmomenten in. Doe dat nu al, als je bang bent dat het erbij in gaat schieten. Zodat het er niet bij inschiet zonder dat je het door hebt.

Waar het samengevat op neerkomt: stel overspannen verwachtingen bij, houd voor ogen waar het werkelijk om gaat -relaties, aandacht-, stel ontspanning voorop en deel de verantwoordelijkheid. Zo kun jij ook echt kunt genieten van de maand december.

© 2011 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

Heb jij nog een leuke anti-stress tip voor december? Schrijf hem hieronder!

Bij veel mensen gaat de opvoeding behoorlijk goed, maar vaak genoeg lopen mensen op een later moment in hun leven toch tegen problemen aan die hun oorsprong hebben in hun opvoeding en in de omgang met hun ouders. In mijn praktijk gaat het dan vaak over hoe groot de invloed van de moeder is geweest (en vaak nog is) op de ontwikkeling van haar dochter, omdat ik vrouwen coach. En daar wil ik het vanmorgen graag over hebben. In feite wil ik een oproep doen, aan moeders en dochters. Maar ik kan me voorstellen dat ook mannen hier iets van kunnen oppikken.

De moeder-dochterrelatie kan heel mooi, maar ook heel problematisch zijn. Er zijn dochters die hun moeder beschouwen als hun beste vriendin en dochters die hun moeder diep in hun hart haten. De relatie met je moeder is in elk geval heel belangrijk en vormend voor wie jij wordt als volwassen vrouw. Hoe jij in het leven staat, hoe je jezelf ziet, hoe je tegen relaties aankijkt, hoe het zit met je zelfvertrouwen. Natuurlijk is de relatie met je vader daarbij ook heel belangrijk, maar ik wil me nu even focussen op de relatie met je moeder, omdat ik de invloed daarvan zo vaak terug zie komen bij mijn cliënten.

Er zijn moeders die bijvoorbeeld:

• hun onzekerheid overdragen aan hun dochter, door overbezorgd te reageren. “Wees voorzichtig, vertrouw niemand, je wordt alleen maar gekwetst”;
• hun dochter belasten met hun volwassen problemen, hen dus als praatpaal gebruiken, terwijl hun dochter daar veel te jong voor is;
• hun dochter claimen, willen bepalen wat hun dochter, denkt, voelt en doet, ook als ze al de deur uit zijn;
• hun dochter manipuleren: “Ik houd van je en daarom…” of “Als ik niet zoveel van jou zou houden, zou ik me niet zo druk maken om…”

Achter dit gedrag zitten behoeften die de betreffende moeders hebben. Vaak zijn ze zich er niet van bewust, maar het werkt dus door in hun gedrag.

Dochters (en zoons ook trouwens) voelen feilloos aan wat hun moeder nodig heeft en ze doen hun best om dat ook te bieden. Heb je als kind een moeder die snel uit het veld geslagen is, die niet om kan gaan met ruzie of die juist voortdurend boos is, die zelf een pijnlijke relatie heeft met haar moeder en wil compenseren wat ze gemist heeft, dan pas je je daar als kind aan aan. Omdat je wil dat je moeder gelukkig is. Want dat heb je als kind nodig.

Word je vervolgens beloond voor je aanpassende, ondersteunende gedrag, dan leer je dat de gevoelens van je moeder belangrijker zijn dan die van jou. Dat je je eigen gevoelens opzij moet zetten om je moeder (en anderen in het algemeen) blij, rustig en tevreden te houden. Dat kan soms zover gaan dat je op een gegeven moment zelfs niet meer weet wat je eigenlijk zelf voelt. En dat kan zich uiteindelijk gaan wreken, doordat je als volwassen dochter vast gaat lopen in relaties, merkt dat je dezelfde problemen hebt als je moeder had of niet weet wie je bent en wat je wilt.

Ik wil niet zeggen dat moeders, ouders hun kinderen bewust belasten, het kan ook onbewust plaatsvinden. Maar bewust of onbewust, het doet zijn schadelijke werk in de levens van kinderen. Het is daarom belangrijk om je als moeder, als ouder bewust te worden van wie je bent, wat je doet in je ouder-rol en waarom je dat doet. Om jezelf kritisch te blijven bevragen en mogelijke pijn, onverwerkt verdriet, onzekerheid, perfectionisme en noem maar op op te sporen. Om ermee te dealen. Omdat je dit anders overdraagt op je kinderen, doordat ze jouw gedrag overnemen, jouw overtuigingen en de beperkingen die je ze onbewust oplegt.

Ik ben me zelf 10 jaar geleden bewust geworden van het belang hiervan. Ik zat met RSI thuis -niet voor niets natuurlijk- en kwam een uitspraak tegen, die mij veel deed. Die luidde: de stenen die jij op je weg laat liggen, zullen je kinderen doen struikelen.

Zoals gezegd, ik zat niet voor niets met RSI-klachten thuis. Ik was tegen een aantal dingen aangelopen, waaronder perfectionisme, onzekerheid over wie ik was en hoe ik eruit zag en de voor mij lastige balans tussen werk en privé, met 2 kleine kinderen. Deze uitspraak opende echt mijn ogen en ik dacht: “Ik moet nu echt serieus aan de slag met waar ik tegenaan loop, want anders geef ik het door aan mijn kinderen. En hoe kan ik mijn kinderen goed begeleiden, stel dat ze gepest worden, als ik zelf niet in het reine gekomen ben met wat pesten met mij heeft gedaan?” En dat wilde ik niet. Tijd om aan de slag te gaan. Ik ben dat gaan doen, samen met een hele lieve vriendin. Zij had haar eigen issues, waar ze mee aan de gang ging. Een aantal waren gelijk aan die van mij. Elke 2 weken dronken we samen koffie en bespraken waar we tegenaan liepen en hoe we daarmee of zouden willen of kunnen gaan. En dat doen we nog.

Dit is een levenslang proces, want we blijven tegen dingen aanlopen en we blijven ons ontwikkelen. Perfect zullen we natuurlijk nooit worden, ook niet als ouders. We zijn allemaal beperkt en dat geeft ook niet. We bedoelen het goed, maar maken onze fouten. Maar zolang we dat zelf blijven beseffen, eerlijk blijven reflecteren op onszelf, werken aan wat aangepakt moet worden, openstaan voor onze kinderen -wie zij zijn, wat zij vinden en zeggen- en God vragen om aan te vullen waarin wij tekort schieten, mogen we erop hopen en vertrouwen dat we toch een eind komen. En dan nog zullen we later best te horen krijgen dat we in de ogen van onze kinderen het een en ander anders hadden kunnen doen. Dat hoort erbij he?

Begrijp je mijn pleidooi om de stenen die je op je levensweg tegenkomt op te ruimen? Want als jij dat niet doet, bestaat de kans dat je kinderen erover struikelen. Ik zie het in de praktijk gebeuren. Heb je dus zelf te maken met pijn uit het verleden, met onzekerheid, moeiten, spanningen of wat dan ook, ga er dan mee aan de slag.

Zoek mensen met wie je over dit soort dingen kunt praten, die je een spiegel voorhouden, bij wie je jezelf kunt zijn, en die je ook kunnen confronteren, op een liefdevolle manier. Je hoeft het niet heel zwaar te maken -tenzij je met iets zwaars rondloopt natuurlijk- maar wees er wel serieus in. Wat ook goed kan werken, is om erover te gaan schrijven. Vraag God om aan te vullen waarin jij te kort schiet en om dat aan jou te laten zien… door mensen om je heen, door je kinderen, door boeken, preken, lezingen, waar dan ook door. Blijf open staan, blijf leren, blijf reflecteren en loop je tegen stenen op je weg aan… ruim ze op. Zodat je kinderen er niet meer over kunnen struikelen.

Dat is mijn pleidooi voor vandaag.

© 2011 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

Liever luisteren? Klik dan op deze link: De kunst van veranderen

Hoe komt dat nou dat we zo lang wachten? Omdat verandering niet van het ene op het andere moment plaatsvindt, maar vaak hard werken betekent. De ‘pain of changing’ is echt. Veranderen is bovendien geen stap, maar een proces. Je kunt het vergelijken met een weg die je afloopt, op weg naar het doel dat je voor ogen hebt: dat is de verandering. Je goede voornemen om te veranderen is de eerste stap die je op die weg zet. Daarna moet je gaan lopen. Je best ervoor doen, (soms pijnlijke) keuzes maken, afscheid nemen van wat vertrouwd is en nieuwe dingen doen die je onzeker maken. Gewoontes loslaten die je misschien al je halve leven hebt. Geconfronteerd worden met eigenschappen van jezelf die je liever niet ziet en daaraan werken. Proberen en falen. En dat is verdraaid lastig.

Veel mensen willen of durven de confrontatie uiteindelijk niet aan. Zij blijven doormodderen op een eenmaal ingeslagen weg, terwijl ze niet gelukkig zijn of worstelen met slechte gewoonten. Ze maken zichzelf wijs dat ze er toch niets aan kunnen doen, stellen het ondernemen van actie eindeloos uit of leggen de verantwoordelijkheid voor het probleem ergens anders. Of ze sluiten zich af voor hun gevoel, ontkennen hun probleem, verharden, raken verbitterd en worden vervolgens moeilijke mensen om mee om te gaan.

Mensen die bij mij komen met een verandervraag zijn dan ook zonder uitzondering moedige mensen. Terwijl zij dat vaak helemaal niet zo voelen, omdat ze het gevoel hebben niet anders te kunnen. Toch is het zo. Zij zijn namelijk wel bereid hun probleem onder ogen te zien en de stap te zetten om aan zichzelf te gaan werken. Ik loop een tijdje met ze mee en help hen daarbij met een luisterend oor, doorvragen, opdrachten en veel bemoediging. Gaande het proces zie ik ze opbloeien en leren hoe ze zichzelf in de toekomst kunnen helpen. En hoe ze daarbij hun eigen hulpmiddelen en hulptroepen kunnen mobiliseren.

Kun je voorkomen dat je zó vastloopt dat pijn je moet dwingen om dingen te gaan veranderen? Ik denk het wel. Maar ook daar is moed voor nodig en het vermogen om eerlijk naar je situatie en jezelf te kijken.

Ik denk dat je vastlopen in problemen vaak kunt voorkomen door het leven te gaan zien als een continu leerproces en jezelf als eeuwige leerling. Ontwikkel je een lerende houding en sta je open voor nieuwe dingen, dan zorg je ervoor dat je continu, geleidelijk aan groeit, bijschaaft en ontwikkelt. Besef je bovendien dat vallen en opstaan erbij hoort, dan stap je net iets gemakkelijker uit je comfort zone, omdat je weet dat het je iets nieuws kan brengen. Iets dat goed voor je is, waar je wijzer van wordt. Ook al is het soms best moeilijk, ongemakkelijk of ronduit onprettig. Met zo’n houding van continu leren en bijschaven verklein je de kans dat je onverwachts tegen iets groots aanloopt in je leven dat om een pijnlijk veranderingsproces vraagt.

Ik zei het al: ook een lerende houding vraagt moed en is niet gemakkelijk. Maar het levert je veel op. Je zult merken dat je je beter en sterker gaat voelen, dat je beter kunt omgaan met wat er op je pad komt. Je leert niet alleen jezelf beter kennen, maar ook de mensen om je heen. Je doorziet situaties sneller en leert onderscheiden wat wel en niet belangrijk is om je druk over te maken. Je krijgt kortom het gevoel dat je jezelf en je leven meer in de hand hebt. Alsof je uit je cocon kruipt en als mooie vlinder je vleugels mag uitslaan. Dat is meer dan de moeite waard!

© 2011 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

Liever luisteren? Klik dan op deze link: Waarom lijk jij niet wat meer op mij?!

Samen werk je aan een doel en dat kan van alles zijn: een project op je werk of in de kerk, je huwelijk, de opvoeding. De meest effectieve manier om dat doel te bereiken is afhankelijk van de situatie en de mensen die erbij betrokken zijn. Soms heb je die entertainer nodig, dan het luisterend oor. Soms de opschudder, dan de bruggenbouwer. Soms zijn jouw sterke punten het best in te zetten, soms die van een ander. Meestal is het een combinatie van beide.

We hebben allemaal onze sterke en unieke kanten en die zetten we het liefste in. Maar heb je er weleens bij stilgestaan dat jouw sterke kanten bij de ander heel anders kunnen overkomen? Het is maar net met welke bril je ernaar kijkt. Als jij vind dat je vastbesloten bent, kan een ander dat als koppig ervaren. Zie jij jezelf als lekker spontaan, dan zou een ander jou weleens als erg impulsief kunnen ervaren. Vind jij dat je zo goed kunt luisteren, dan noemt de ander jou ‘zo’n stille Willy’. Jouw empathische houding kan door anderen als opdringerig worden ervaren. Of jouw nauwkeurigheid als muggenzifterij.

Elke persoonlijkheid en stijl heeft zijn sterke en minder sterke kanten. Besef je dat, dan kun je jezelf in het juiste perspectief zien en open staan voor de ander.

Kun je aansluiten bij de persoonlijkheid van de ander en je aanpak daarop afstemmen, dan heb je de beste troeven in handen om te realiseren wat je voor ogen hebt. Dan zul je -tot je verrassing misschien- merken dat de ander zich prettiger voelt in jouw gezelschap, meer openstaat voor wie jij bent en wat jij belangrijk vindt, waardoor je vervolgens meer bereikt in jullie samenwerking.

Ben je nu aan het manipuleren? Wat mij betreft niet. Let op, je wilt altijd iets bereiken in je relatie met anderen. Het grote verschil met deze aanpak is dat je bewust aansluit op de ander door je meer in hem of haar in te leven, dat je oog hebt voor zijn of haar sterke kanten en behoeften en daarop inspeelt. Ga je zo met elkaar om, dan geef je elkaar vanuit respect meer ruimte. En streef je automatisch vaker naar een win-winsituatie. Ik denk dus dat je uiteindelijk minder manipuleert.

Hoe leer je jezelf flexibeler te worden in je aanpak?

Wanneer we het mooie van onze verschillen gaan zien, waarderen en inzetten, worden we én persoonlijk én samen effectiever. En wees nu eerlijk: is dat niet veel leuker dan moeten leven en werken met alleen maar klonen van jezelf?

© 2011 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

We wijten dat negatieve stemmetje vaak aan de satan die ons aanklaagt. Ik denk dat dat inderdaad zo is. Maar leg de oorzaak niet meteen daar, buiten jezelf dus. Ga ook bij jezelf na hoe het komt dat jij kennelijk zo ontvankelijk bent voor dat stemmetje. Hoe komt het dat die stem zoveel ruimte krijgt in jouw hoofd, in jouw leven? Als je dat weet en daaraan werkt, kun je het ook beïnvloeden. Zodat je er minder last van krijgt.

Dat we onszelf nooit goed genoeg vinden heeft te maken met de gebrokenheid waarin we leven en waar we zelf dagelijks onder lijden. Er gaat veel niet goed, er zijn zorgen, er is wanhoop en ook wijzelf zijn niet perfect. Terwijl we dat zo graag zouden willen zijn. We leggen voor onszelf de lat vaak erg hoog.

De meeste luisteraars zullen de uitspraak ‘What Would Jesus Do?’ vast wel kennen. Je ziet regelmatig mensen die een polsbandje dragen met ‘WWJD’ erop. Op zich een mooie uitspraak en zeker de moeite waard om bewust bij stil te staan als je in situaties komt die een reactie, een houding of een actie van je vragen. Wat zou Jezus in dit geval doen? En kan ik Hem daarin navolgen?

MAAR…

We leggen de lat daarmee tegelijk heel hoog voor onszelf. We willen zo graag op Jezus lijken en alles doen zoals Hij. Net zoveel geduld, compassie, wijsheid, rechtvaardigheid, liefde enzovoort. Dat we dat niet kunnen en dagelijks de fout in gaan, dat merken we. Dat God onvoorwaardelijk van ons houdt en ons altijd weer vergeeft, weten we ook wel. Verstandelijk. Maar om dat werkelijk te accepteren en onszelf ook te kunnen bekijken vanuit de liefde die God ons geeft, dát vinden we heel erg moeilijk. Ik hoor het in mijn praktijk vrouwen letterlijk zeggen: “Ik weet met mijn hoofd dat God van mij houdt, maar…” Er komt vrijwel altijd een ‘maar’ achteraan. Volgens mij is dat bij mannen niet anders. Om het weten in ons hart te laten zinken en het daar werkelijk te laten wonen, zodat we ook uit kunnen leven, is voor de meesten van ons echt een strijd.

Ik wil daar graag een paar dingen over zeggen. Die ontleen ik aan Henry Cloud en zijn boek ’4 stappen naar een sterke identiteit’.

Cloud gaat in zijn boek eerst in op de begrippen ‘genade’ en ‘waarheid’. Die liggen wat hem betreft namelijk aan de basis van echte, diepgaande groei.

Genade beschrijft hij als onvoorwaardelijke liefde en aanvaarding. Dat is het eerste ingrediënt dat nodig is om te groeien naar het beeld van God. Genade komt tot uiting in Gods onvoorwaardelijke liefde voor ons en zijn onvoorwaardelijke verbintenis met ons. Niets kan ons scheiden van de liefde van God. Maar met alleen genade kom je er niet.

Er is ook waarheid. Waarheid is dat wat echt is. Waarheid beschrijft hoe de dingen werkelijk zijn, wie wij zijn, wie God is, hoe de wereld in elkaar zit. Gods waarheid leidt ons naar wat echt is, naar wat klopt.

We hebben zowel genade als waarheid nodig om te groeien. Maar altijd in verbinding met elkaar. Want genade zonder waarheid zorgt ervoor dat je stuurloos bent, niet weet waar je heen moet. Maar waarheid zonder genade leidt tot veroordeling.

En daar ligt de crux, volgens mij: ze moeten samen gaan. Terwijl wij zo vaak alleen vanuit waarheid naar onszelf kijken, vanuit het ‘What Would Jesus Do’. We vergeten de genade! We weten dat God genadig voor ons is, maar we zijn het zelf niet. En daarmee belemmeren we Gods werk in ons. Waarheid zonder genade leidt tot veroordeling. Zolang je jezelf alleen vanuit waarheid bekijkt, veroordeel je jezelf. Dan ga je gebukt onder je schuld, verberg je wie je werkelijk bent en kun je niet groeien. En kan God niet voluit in je werken.

God geeft ons zelf het goede voorbeeld, door ons altijd weer zijn genade te schenken. En als God dat doet, waarom zou je zijn goede voorbeeld niet volgen? Dán pas kun je groeien in de waarheid, met struikelen en opstaan. Je weet wat goed is, dankzij de waarheid, en je weet dat je veilig bent, dankzij de genade. Dan hoef je niet meer te blijven hangen in schuld of schuldgevoel. Dan kun je genezen en écht gaan groeien op de manier, zoals God je bedoeld heeft.

Dat heeft tijd nodig. Als derde ingrediënt, naast genade en waarheid, voegt Cloud dan ook het aspect ‘tijd’ toe. Het kost tijd om te groeien. We hebben het liefst dat alles morgen is opgelost, dat het goed is. Maar snelle oplossingen wortelen meestal niet diep. En je hebt diepe, stevige wortels nodig om werkelijk diepgaand te veranderen, sterk te worden, te bloeien en echt vrucht te dragen. Zoals we al leren in de gelijkenis van de zaaier.

Dus: genade, waarheid en tijd zijn dé drie ingrediënten die nodig zijn voor échte, diepgaande groei naar Gods beeld. Als we die drie aan onszelf kunnen schenken, zoals God dat óók aan ons schenkt, dán is de weg vrij om te worden zoals je door God bedoeld bent.

© 2011 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden

Deze column is de eerste van een serie van 5 columns ’4 stappen naar een sterke identiteit’ waarin ik het gelijknamige boek van Henry Cloud heb behandeld. Wil je de andere columns ook lezen? Je kunt de columns hier opvragen.

Wij komen allemaal weleens een situatie tegen waarin onze hulp gevraagd wordt. En de meesten van ons helpen dan graag, zeker als christen voelen we ook die plicht. En natuurlijk is het belangrijk om er voor anderen te zijn. Maar de vraag is… welke rol neem je op je en is dat de goede rol? Je kunt namelijk, zonder dat je het doorhebt, in de zogenaamde drama-driehoek terechtkomen (zoals dat in de psychologie heet). En dat kan vervelende gevolgen hebben.

Wat is nou die drama-driehoek? Teken in gedachten even een driehoek op een vel wit papier. Bij elke hoek staat een woord. Bij de ene hoek ‘redder’, de andere ‘slachtoffer’ en de derde ‘aanklager’. Dat zijn 3 rollen die we kunnen spelen in een relatie die niet meer helemaal gezond is. Hoe dat werkt, ga ik nu uitleggen.

Zoals gezegd, velen van ons helpen graag en daar is niets mis mee. Maar zonder dat we het doorhebben, kunnen we doorschieten in onze hulp door onszelf te gaan beschouwen als degene die de ander moet redden. We zien de ander als slachtoffer of misschien speelt de ander die rol uit zichzelf al, en brengt dat ons reddersmechanisme op gang. We willen het slachtoffer redden, zodat het weer goed komt, zodat de ander weer een goed gevoel heeft. Met de beste bedoelingen, maar toch…

Want… welke boodschap geef je de ander als je op die manier helpt, als je redt? “Kom maar bij mij, ik help jou. Jij redt het niet alleen, leun maar op mij.” En misschien zelfs: “Jij kán het niet alleen, jij hebt mij nódig.” Sommige ‘slachtoffers’ vinden dat heel prettig. Ik zei het net al, er zijn mensen die graag de slachtofferrol spelen. Misschien ken je zelf wel zo iemand. Ze kunnen heerlijk tegen anderen aanleunen en maken in feite anderen verantwoordelijk voor hun leven en welbevinden. Een relatie met iemand die in een slachtofferrol zit, kost vaak veel energie. Je doet als redder je uiterste best om te helpen, maar het wel lijkt alsof je nooit genoeg kunt doen. Het gaat nooit beter. Sterker nog, terwijl jij soms het gevoel hebt meer te geven dan je zelf eigenlijk aan kunt, merk je dat het slachtoffer ontevreden of ongelukkig blijft, zich eenzaam blijft voelen etc. En misschien zelfs in de rol van aanklager stapt: dat hij jou aanklaagt omdat je niet genoeg doet. Jij als redder snapt er niets van: “Hoe kan dat nou, na alles wat ik voor hem of haar gedaan heb?” En in je boosheid of gekwetstheid schiet jij ook in de aanklagersrol. “Wat ontzettend ondankbaar!” Drama compleet.

Dat noemen we dus de drama driehoek. Zoals ik al zei, als je hierin verzeild raakt (en dat gebeurt ons allemaal), heb je te maken met een relatie die niet meer gezond is. Niet voor de redder, die teveel verantwoordelijkheid op zich neemt, niet voor het slachtoffer, dat afhankelijk blijft. Hoe blijf je uit die driehoek weg? Of hoe stap je eruit als je er al in zit? Het eerste dat daarvoor nodig is, is bewustzijn.

Herken je bij jezelf dat je de rol van redder op je neemt? Vraag jezelf dan af waarom je dat eigenlijk doet en wat het jou brengt? Want daar zit vaak de valkuil. Dat er eigen behoeften achter zitten als ‘nodig willen zijn’, ‘willen ervaren dat je de moeite waard bent’, ‘een goed christen zijn’, ‘een schuldgevoel inlossen’ of misschien wel ‘een afleiding zoeken van je eigen problemen of negatieve gevoelens’. En dat zijn geen goede redenen om een ander te helpen. Eigenlijk gebruik je dan die ander om jezelf beter te voelen.

En als je gaat redden, wat voor gevoel geef je dan het ‘slachtoffer’? Meestal een gevoel van afhankelijkheid en machteloosheid. Je bevestigt -onbewust- dat de ander inderdaad een slachtoffer is, machteloos, afhankelijk. En dat is denk ik waar de crux ligt van dit probleem. Als wij op een ongezonde manier helpen door ons op te werpen als redder, geven we de ander niet de kans om uit zijn slachtofferrol te komen, om op eigen benen te gaan staan. Met als gevolg dat we op een ongezonde manier afhankelijk van elkaar blijven. Eén ding is daarbij zeker: van werkelijke naastenliefde is dan meestal geen sprake meer. Eerder van een wederzijds ‘grrr’ dat je beiden inslikt.

Misschien is dus de uitspraak waar ik mee begon helemaal niet zo liefdeloos, als we dachten. Misschien zit er onder die ‘schop’ wel meer liefde, dan onder dat pamperen. Want het is toch de bedoeling dat we allemaal uiteindelijk op onze eigen benen kunnen staan en onze eigen boontjes kunnen doppen? Pas dán kunnen we elkaar echt tot een hand en een voet zijn. In een gezonde, bewust gekozen wederzíjds afhankelijke relatie en niet in een relatie die de een machtig maakt en de ander afhankelijk.

En dat is wat de drama driehoek zo goed laat zien. En waarom het ook echt een drama is als het gebeurt.

Dus: ga eens bij jezelf na: heb jij de neiging om te redden en waarom doe je dat? Wat voor gevoel geeft het je? En wat voor gevoel geef jij die ander, die door jou gered moet worden? Is dat hoe God het bedoeld heeft?

Of: heb jij misschien juist de neiging om in een slachtofferrol te kruipen? Om jezelf minder of zieliger te vinden? Om bewust of onbewust te eisen dat anderen jou redden? Wat voor gevoel geeft jou dat? Groei jij daarvan? Is dat hoe God het bedoeld heeft?

Best wel gewetensvragen vind je niet? Ook bij zoiets belangrijks en moois als hulp bieden, blijft het goed om je eigen motieven eerlijk te onderzoeken. Nogmaals: elkaar tot een hand en een voet zijn is een prachtig bijbels gegeven. Er willen zijn voor een ander in nood ook. Maar doorschieten in een reddersrol en de ander daarmee vastzetten in zijn slachtofferrol, niet. Dat is niet zoals God het bedoeld heeft, volgens mij.

Neem dus de verantwoordelijkheid van een ander nooit over, blijf de ander als volwaardig mens zien en respecteer zijn of haar eigen verantwoordelijkheid. Ook als hij of zij zich zelf niet zo gedraagt. Trap niet in de reddersvalkuil. Bewaak je eigen grenzen, herken die van de ander en help vanuit een gezond gevoel van eigenwaarde. Zodat je motieven om te helpen zuiver zijn, je de ander altijd in zijn waarde laat en de verantwoordelijkheid laat waar die hoort. Dat kan betekenen dat je die liefdevolle schop moet geven, als dat voor de ander beter is. Of moet ontvangen, als jij dat een keer nodig hebt.

Ik denk dat dát oók bedoeld wordt met ‘je naaste liefhebben als jezelf’.

© 2011 Con-act Coaching, alle rechten voorbehouden